Wicestarosta Teresa Jankowska reprezentowała Zarząd Powiatu w Oświęcimiu na uroczystości odsłonięcia tablicy poświęconej pamięci więźniów i pomordowanych w niemieckim obozie koncentracyjnym KL Auschwitz III-Monowitz.

Inicjatorem powstania tablicy przy istniejącym w tym miejscu od blisko 40 lat pomniku, który został ufundowany przez społeczność osiedla Monowice w Oświęcimiu, jest Towarzystwo Opieki nad Oświęcimiem. To organizacja pozarządowa powołana przez byłych więźniów KL Auschwitz-Birkenau. Jej celem jest szeroko pojęta opieka nad byłym niemieckim obozem zagłady Auschwitz-Birkenau, w zakresie dbałości o zachowanie i należyte utrzymanie jego terenu i urządzeń, oraz działalność oświatowa i popularyzatorska, mająca za zadanie zachowanie i utrwalanie w szerokich kręgach społeczeństwa, przede wszystkim wśród młodzieży, pamięci o niemieckim obozie koncentracyjnym i obozie zagłady Auschwitz-Birkenau oraz innych miejscach pamięci narodowej.

Na tablicy przypomniano historię niemieckiego obozu Auschwitz III-Monowitz, ale także postać więzionego w tym lagrze obywatela włoskiego, pochodzącego z Turynu – Primo Leviego (nr obozowy 174517), autora słynnych na całym świecie wspomnień „Czy to jest człowiek”.

- Tablica jest efektem działań podjętych na początku tego roku. Po uzyskaniu pozytywnej opinii Rady Osiedla Monowice i bardzo przychylnym przyjęciu idei powstania tablicy przez mieszkańców Monowic, uzyskano zgodę ze strony Urzędu Miasta Oświęcim na postawienie tablicy na działce należącej do miasta. Fundatorami tablicy są między innymi Bildungswerk Stanislaw Hantz – stowarzyszenie z Kassel w Niemczech, a także Krzysztof Wysogląd oraz Bogdan Matlak - przybliża dr Rafał Guzik, prezes Oddziału TOnO w Oświęcimiu.

- Spotykamy się dzisiaj w miejscu szczególnym. W miejscu, po którym pozostało niewiele materialnych śladów, ale którego historia nie może zniknąć. Stoimy na terenie byłego niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego Auschwitz III-Monowitz - miejsca, w którym tysiące ludzi zostało pozbawionych wolności, godności, zdrowia, a wielu także życia. Miejscu przez szereg lat zapomnianym - powiedział dr Rafał Guzik, otwierając uroczystości w dn. 3 października 2026 r.. - (...) Dziś, na terenie byłego obozu znajduje się osiedle Oświęcimia – Monowice. W rejonie dawnego placu apelowego znajduje się jedyny pomnik upamiętniający obóz – krzyż, powstały staraniem mieszkańców Monowic, inicjatywa wyłącznie społeczna. Dotychczas nie było jednak żadnej tablicy, która przedstawiłaby choćby garść informacji o historii tego miejsca. I właśnie natchnęło nasze stowarzyszenie, by coś takiego przygotować. Ale nie tylko to miejsce stanowiło natchnienie, ale także osoba pewnego więźnia. Po przeczytaniu jego wspomnień pt. „Czy to jest człowiek”, wiedziałem, że trzeba koniecznie przypomnieć także i tę postać. Primo Levi był człowiekiem w pełnym tego słowa znaczeniu, który przeżył i po wojnie uczynił ze swojego świadectwa moralne zobowiązanie.

Primo Levi był włoskim Żydem, chemikiem, pisarzem i świadkiem Zagłady. Do Monowitz został deportowany w lutym 1944 roku.

Jako chemik po pewnym czasie został skierowany do pracy w laboratorium Buna. Z uwagi na swój stan zdrowia, jako niezdolny do marszu ewakuacyjnego, pozostał w Monowitz aż do jego wyzwolenia przez wojska sowieckie. Z jego transportu, ok. 650 osób, ok. 125 osób zostało zarejestrowanych w obozie jako więźniowie. Pozostali natychmiast zginęli w komorze gazowej. Z tej grupy 125 osób przeżyły jedynie trzy osoby, wśród nich Primo Levi, numer 174517.

Po wojnie Levi napisał książkę „Czy to jest człowiek”, jedno z najważniejszych świadectw literackich dotyczących Auschwitz. Ale Primo Levi nie pisał wyłącznie o własnym cierpieniu. Pisał o człowieku. O tym, co człowiek może uczynić drugiemu człowiekowi. I o tym, jak - nawet w świecie stworzonym po to, by człowieczeństwo odebrać - można próbować je ocalić.

Uroczystego odsłonięcia tablicy dokonał Marek Księżarczyk, honorowy prezes TOnO w Oświęcimiu.

- Szczególne podziękowania kierujemy do wszystkich osób i instytucji, dzięki którym pamięć o byłym KL Auschwitz III-Monowitz może być zachowywana i przekazywana kolejnym pokoleniom. Dziękuję darczyńcom – Stowarzyszeniu Bildungswerk Stanislaw Hantz z Kassel w Niemczech, Krzysztofowi Wysoglądowi i Bogdanowi Matlakowi. Dziękuję Panu Marianowi Grubce – mieszkańcowi Monowic, za pomoc w realizacji zamierzenia, a który już rok wcześniej – niezależnie od nas – zaprojektował i chciał postawić tablicę pamiątkową. Dziękuję mieszkańcom Monowic i Radzie Osiedla – za pozytywny odbiór inicjatywy postawienia tablicy. Dziękuję Wam, dla których pamięć nie jest obojętna - powiedział na koniec uroczystości dr Rafał Guzik.

***

Dawniej Monowice było odrębną wsią, wzmiankowaną już w księgach z XV wieku. Przez szereg lat dzieliły swój los z pobliskim Oświęcimiem, by w końcu w 1954 r. zostać przyłączonym w jego administracyjne granice.

Był jednak i taki okres w dziejach Monowic, kiedy mieścił się tu niemiecki obóz koncentracyjny. To lata 1942-1945 – początkowo funkcjonował tu od października 1942 r. jako podobóz Auschwitz I, a od listopada 1943 r. do listopada 1944 r. niezależny obóz Auschwitz III. Obóz założony był na potrzeby pobliskiej fabryki Buna-Werke, należącej do niemieckiego koncernu IG Farben. Od samego założenia był to ciężki, niewolniczy obóz pracy, którego więźniowie „wynajmowani” byli do morderczej pracy na terenie wzmiankowanej fabryki chemicznej.

W szczytowym okresie przebywało tu ok. 11 000 więźniów (późne lato 1944 r.). W czasie istnienia obozu na placu budowy fabryki oraz w obozowym szpitalu zostało zamordowanych lub zmarło 1670 więźniów, przy czym ok. 11 000 wyselekcjonowano i wysłano do obozu macierzystego oraz Birkenau, gdzie zgładzono ich zastrzykami fenolu (tzw. szpilowanie) lub zabito w komorach gazowych. Komendantem obozu Auschwitz III-Monowitz był SS-Hauptsturmführer Heinrich Schwarz. Załoga SS liczyła tu ok. 440 funkcjonariuszy. W styczniu 1945 r. obóz ewakuowano i popędzono pieszo do Gliwic, a stamtąd otwartymi wagonami pociągów (tzw. węglarkami) dalej w głąb Rzeszy do obozów Buchenwald i Mauthausen. (Szerzej: https://oswiecimhistorycznie.blogspot.com/.../monowitz...

Fot. Rafał Lorek/Powiat Oświęcimski

Więcej zdjęć z wydarzenia: www.facebook.com/powiatoswiecimskiofficial